CBAM của EU: mặt hàng, giai đoạn chính thức từ 2026 và cách doanh nghiệp Việt chuẩn bị dữ liệu phát thải

CBAM là gì và vì sao số liệu phát thải tốt là lợi thế cạnh tranh

CBAM được thiết lập theo Quy định (EU) 2023/956, nhằm áp cùng một mức giá carbon cho hàng sản xuất trong EU (thuộc Hệ thống trao đổi phát thải của EU, gọi tắt là EU ETS) và hàng nhập khẩu. Bên nộp tiền là nhà nhập khẩu EU, nhưng số tiền họ phải trả phụ thuộc trực tiếp vào lượng phát thải hàm chứa trong hàng hóa, do nhà sản xuất ở nước ngoài cung cấp.

Điểm mấu chốt nằm ở nguồn số liệu. Nếu nhà sản xuất gửi được số liệu phát thải thực tế đã được thẩm tra, nhà nhập khẩu sẽ dùng số liệu đó. Nếu thiếu, họ phải dùng giá trị mặc định do Ủy ban châu Âu công bố, thường cao hơn thực tế. Vì vậy, nhà máy có quy trình sản xuất sạch hơn và số liệu minh bạch có thể biến CBAM thành lợi thế về giá so với đối thủ.

Mặt hàng thuộc diện CBAM

CBAM hiện áp dụng cho sáu nhóm hàng, được tóm tắt trong bảng dưới đây:

Danh mục chi tiết theo mã CN (Danh mục hàng hóa kết hợp của EU) nằm ở Phụ lục I Quy định 2023/956. Tháng 12/2025, Ủy ban châu Âu đề xuất mở rộng CBAM sang khoảng 180 sản phẩm hạ nguồn từ thép và nhôm. Ngày 12/06/2026, Hội đồng EU thống nhất quan điểm và bổ sung thêm khoảng 200 hàng hóa công nghiệp, vật liệu xây dựng và thiết bị điện dùng nhiều kim loại, dự kiến áp dụng từ 01/01/2028. Tính đến tháng 9/2026, Nghị viện châu Âu đang hoàn tất quan điểm trước vòng đàm phán ba bên, nên danh mục cuối cùng chưa được chốt. Doanh nghiệp sản xuất sản phẩm cơ khí, kết cấu thép và thiết bị điện có thể bắt đầu chuẩn bị dữ liệu ngay từ bây giờ.

Từ kỳ chuyển tiếp đến giai đoạn chính thức

Giá chứng chỉ gắn với giá đấu giá hạn ngạch EU ETS, được tính theo trung bình quý trong năm 2026 và theo trung bình tuần từ năm 2027. Nếu nhà sản xuất đã trả giá carbon ở nước sản xuất, phần tương ứng có thể được khấu trừ. EU ETS giảm dần hạn ngạch miễn phí đến năm 2034, đồng nghĩa chi phí carbon sẽ tăng dần theo thời gian. Vì vậy, doanh nghiệp có số liệu chuẩn càng sớm thì càng có lợi thế.

Ngưỡng 50 tấn và ai làm gì trong chuỗi

• Nhà nhập khẩu EU: nếu tổng khối lượng hàng CBAM nhập khẩu trong năm vượt 50 tấn, nhà nhập khẩu cần có tư cách khai báo CBAM được cấp phép, mua và nộp lại chứng chỉ, và nộp tờ khai năm. Ngưỡng này không áp dụng cho điện và hydro.
• Nhà sản xuất ngoài EU (doanh nghiệp Việt Nam): cung cấp dữ liệu phát thải của cơ sở sản xuất, được tổ chức thẩm tra đã được công nhận xác nhận. Ngày 14/08/2026, Ủy ban châu Âu công bố mười tài liệu hướng dẫn dành riêng cho nhà vận hành ngoài EU trong giai đoạn chính thức. Đây là nguồn tham khảo hữu ích cho doanh nghiệp.
• Tổ chức thẩm tra: thẩm tra báo cáo phát thải theo hướng dẫn về thẩm tra và công nhận CBAM mà Ủy ban châu Âu công bố tháng 8/2026.

Ngưỡng 50 tấn giúp nhiều nhà nhập khẩu nhỏ được miễn nghĩa vụ. Tuy nhiên, các khách hàng lớn, vốn mua khối lượng cao và ổn định, vẫn thuộc diện áp dụng. Họ sẽ ưu tiên nhà cung cấp gửi số liệu nhanh và đúng mẫu.

Chuẩn bị số liệu phát thải: 6 bước cho nhà máy Việt Nam

1. Xác định mã CN và phạm vi: liệt kê các sản phẩm xuất sang EU thuộc Phụ lục I, sau đó xác định cơ sở và dây chuyền sản xuất tương ứng.
2. Xác định ranh giới hệ thống: gồm các quá trình sản xuất, nguồn nhiên liệu, lượng điện tiêu thụ và tiền chất, tức nguyên liệu đầu vào cũng thuộc diện CBAM (ví dụ phôi thép, nhôm thỏi mua ngoài).
3. Lập kế hoạch giám sát theo phương pháp của EU: đo đếm nhiên liệu và nguyên liệu, lấy mẫu, phân tích và quy định tần suất ghi nhận.
4. Thu thập dữ liệu theo năm dương lịch và tính lượng phát thải trực tiếp, gián tiếp hàm chứa trên mỗi tấn sản phẩm.
5. Đề nghị nhà cung cấp tiền chất gửi số liệu phát thải của họ để thay thế giá trị mặc định.
6. Thẩm tra và chia sẻ: làm việc với tổ chức thẩm tra được công nhận, gửi báo cáo cho khách hàng EU theo mẫu họ sử dụng và lưu hồ sơ đầy đủ.

Nhà máy đã vận hành ISO 14001 có sẵn nền tảng quản lý năng lượng và dữ liệu môi trường, nhờ đó rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị. Theo Báo Công Thương, giai đoạn chính thức đòi hỏi kế hoạch giám sát theo mẫu của EU, thẩm tra độc lập và thời gian lưu hồ sơ dài hơn. Vì vậy, xây dựng hệ thống dữ liệu sớm là một khoản đầu tư xứng đáng.

Biến CBAM thành lợi thế bán hàng

• Chào hàng kèm số liệu: báo giá có kèm cường độ phát thải trên mỗi tấn sản phẩm giúp người mua tính ngay chi phí CBAM thực tế.
• Đầu tư giảm phát thải có mục tiêu: tiết kiệm năng lượng, dùng điện tái tạo hoặc thay đổi nguyên liệu. Mỗi mức giảm đều được thể hiện trên báo cáo phát thải và phản ánh vào chi phí của người mua.
• Kết hợp với báo cáo bền vững: số liệu CBAM là một phần dữ liệu ESG (môi trường, xã hội và quản trị) mà các thương hiệu lớn yêu cầu (xem SA8000 và báo cáo ESG).

Quy định chi tiết và danh mục mở rộng vẫn đang được hoàn thiện. Doanh nghiệp nên thường xuyên đối chiếu với trang CBAM của Ủy ban châu Âu và trao đổi với nhà nhập khẩu trước mỗi hợp đồng dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

Xem thêm

Nguồn tham khảo